Abstract

لە نێو سوڵتانە سەرەتاییەکانی دەهلیدا، شەمسودین ئیلتوتمیش لە سالی(١٢٣٦ ز)لە نیوان هەمووو سەرنجڕاکێشترین بوو سەبارەت بە توانای سەربازی، بەهرەمەندی سیاسی تێڕوانینێکی دەسەڵاتدار و دەستکەوتە کۆمەڵایەتییەکان. ئیلتوتمیش لە رەگەزی تورک بوولە تەمەنی هەرزەکاریدا فرۆشرا، پلەی بەرزبووەوە بۆ فەرمانڕەوای ڕاستەوخۆی ناوچەی گەورە و باوەڕپێنەکراو لەلایەن شەرعیەت و شارەزایی دەستکاریکردنی نائاساییەوە. وەک ئەو سوڵتانییەتی دەهلی زیاد لەمەش سەرەتای بێدەنگ بوو. لەو خاڵەی کە لە ساڵی ١٢١٠ کورسییەکەی دەهلی بەرزکردەوە، دەهلی تەنها خاکێکی بچووک بوو کە سەرمایەی نەبوو.هیچ چوارچێوەیەکی ڕێکخستنی نەبوو، نە سەربازی و بۆ هەموو مەبەست و مەبەستێک هیچ سنوورێک نەبوو. لە هەر حاڵەتێکدا، کاتێک دوای چارەک سەدەیەک چاوەکانی داخست، سوڵتانییەتی دەهلی وەک سەرنجڕاکێشترین دەوڵەتی موسڵمان لەسەر هەسارەکە سەریهەڵدابوو. ئەو بەبێ هیچ یارمەتیەک ئەم دۆمەینەی بەخشی، ئازادێکی ئازاد، جۆرێکی پاشایەتی حکومەت و چینێکی سەرپەرشتیکردن. دەهلی گۆڕا بۆ پایتەختی کۆمەڵایەتی جیهانی موسڵمانان و لە وەرزی ژیانی سوڵتاندا بە حەزرەتی دەلهی ناسرا. بەرزکردەوە، دەهلی تەنها خاکێکی بچووک بوو کە سەرمایەی نەبوو.هیچ چوارچێوەیەکی ڕێکخستنی نەبوو، نە سەربازی و بۆ هەموو مەبەست و مەبەستێک هیچ سنوورێک نەبوو. لە هەر حاڵەتێکدا، کاتێک دوای چارەک سەدەیەک چاوەکانی داخست، سوڵتانییەتی